EMAMAKI: 120
SIKHATSI: 2 ema-awa
LIPHEPHA LEKUCALA (P1)
LIBANGA 12
TICONDZISO
Leliphepha lehlukaniswe tigaba letintsatfu:
SIGABA B: Sifinyeto 
SIGABA C: Luhlelo nelulwimi 
SIGABA D: Temibhalo 
Cala leso naleso sigaba ekhasini lelisha uphindze udvwebele ekugcineni kwaleso sigaba.
Shiya umugca emkhatsini wetimphendvulo takho.
Caphelisisa sipelingi/lupelomagama nendlela lewakha ngayo imisho.
UMBUTO 1
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Lona-ke nguBongani, ufika lamuhla lapha, uhlala eceleni nasekhaya. Naye-ke uyafisa kuba natsi ngoba ngimtjele konkhe lesikwentako. Bongani, lona-ke nguMakhosini," kwasho Mentiwa ahlanganisa bangani bakhe.
Mine naMakhosini sibangani labakhulu sifundza kanye futsi sifundza libanga linye. Njalo ntsambama siyahlangana sidlale, sicoce kuze kube sebusuku. Njengobe wena usandza kufika nebatali bakho lapha, usatawubona kutsi sentani lapha eMgobodzi," kuchubeka Mentiwa.
Behlukana, babeka sikhatsi kutsi batawuhlangana nini futsi kuphi, basuke lapho bacondza emakhaya.
Kutsite lapho kushaya leso sikhatsi besebakhona bona, kwavele kwabonakala kutsi lukhulu lolutako. Basuka lapho bacondza ngasesitolo sakaMabuza bafike baphola, bacala kucoca.
Lamuhla bafana sitawusebenta ngaMavuso nguye umuntfu lasayinhlupho, njengobe sacedza ngalomfana wakhe, sekusele yena." Kusho Mentiwa, ngaleso sikhatsi Bongani beseketfuke sekutsi akanyamalale.
Kantsi nine intfo lenihlanganisile kubulala hhayi kutsi nibangani nje, futsi hhayi nekutsi nifuna tintfombi kuphela, mine bengitsi ngiloko kuphela."
Mfana wami naloko ngulokunye lesikwentako kodvwa luhlelo lusikhomba kutsi siya kuyewucedza ngalenja yakaMavuso," kuphendvula Makhosini.
Yini lena lengaka leyentiwe nguMavuso nize nifune kumbulala futsi nje nize nibulale wonkhe umndeni wakhe, wenteni?" sekubuta Bongani.
Batsite bangakacali kulandzisa ngetento taMavuso nemfana wakhe kwavela imoto yeyise waBongani. Wacela Bongani kutsi ake aye ngasekhaya ngobe uyise utawutsetsa uma angamtfoli ekhaya. Bavuma kutsi ahambe ngobe nabo basaya kuyewudla batawuphindze babuye.
Wafika ekhaya kubo Bongani wenta shengatsi uyewulala, uyise wabona shengatsi ulele. Watsi asuka lapho waphuma ngelifasitelo waya esitolo kaMabuza lapho bebahleti khona watfola boMakhosini sebabuyile.
Bongani, lendzaba yaMavuso nalomfana wakhe ihamba kanje: Bobabili basuka baya lapho kusebenta khona bobabe betfu sonkhe ngobe babona bobabe batfola imali lenhle, befika batjela labelumbi kutsi bobabe tintjontji futsi basafuna kuntjontja imali yemsebenti. Kutsite kusuka lapho bacoshwa bobabe njengobe bangasasebenti nje. Kutsite sebacoshiwe kwafakwa bona boMavuso nalomfana wakhe. Manje nyalo Mavuso ubuyile utewudla Khisimusi futsi ngilo litfuba letfu lekutsi sitiphindzisele. Manje wena ngeke wente lutfo, ngitsi nje lesitawenta lomsebenti. Manje sewuyeva? Kubuta Makhosini.
Yebo nami ngiyabona kutsi vele benta intfo lembi kodvwa lekubulala lona ningacali ngoba lapho nitawujeziswa kabuhlungu, futsi nje ngabe niyamshaya kuphela ngobe senimbulele umntfwanakhe ngeke kube mnandzi uma lentfo ingenteka kini. Cabangelani bantfwana latabashiya kutsi batawondliwa ngubani," kusho Bongani naye etama kuvala kutsi bangalikhiphi lekubulala betame lenye indlela.
Besekanemalanga lamangaki Bongani ahlangene nalabangani bakhe?
Wabona ngani Bongani kutsi babe wakhe sewuya ekhaya?
Wavulelwa ngubani emnyango Bongani nasabuyela ebanganini bakhe?
Shano kutsi lemisho lelandzelako iliciniso nobe iliphutsa:
Bongani akazange aphindze abuyele ebanganini bakhe esaba babe wakhe.
Bongani unenhlitiyo lembi.
Bongani wefika watilalisa ekhaya kubo.
Labafana (bayasebenta, bayafundza, bahlala emakhaya)
Ngekwakho kubona lesento saMavuso nemfana wakhe bebafanele kubulawa yini? Nika umbono wakho.
Bhala kubili latsi Mentiwa yena nebangani bakhe bayakwenta ebusuku.
Abakutsandzi kudla ngetandla. Basebentisa tintfo tekudla. Phela sebaphila silumbi.
Bhala emagama etintfo letisetjentiswa boThoko naSebentile uma badla lokudla kwabo.
Bhala umehluko wendlela lebabambe ngayo letintfo labadla ngato.
Ngubani lobambe kahle tintfo takhe tekudla.
Kuhle ngani kutsi unatse emanti emva kwekudla?
Lokudla lokusesitfombeni ngabe kudliwa (ekuseni, emini yasekuseni, ntsambama, emini nantsambama). Khetsa imphendvulo.
Uwakhe ngani Thoko emanti akhe?
SAMBA SIGABA A:
Sebentile
SIGABA B: SIFINYETO
UMBUTO 2
Phela, kulawa malanga beLitiko LeTemphilo neNhlalakahle bebaletse libhokisi leligcwele mfi ema-CD. Ngisho phela emajazi emkhwenyana. Befika betfula tifundvo lapha ePhelandzaba kutsi bafundzi bangativikela kanjani kuleligciwane lengculazi ngekusebentisa lijazi lemkhwenyana. Nanyalo solo asesekhona lamajazi emkhwenyana lapha ePhelandzaba agcwele libhokisi. Bafundzi banemahlonyana kuticuphela. Kantsi nalapha emitfolamphilo vele atsite citsi sakalala emajazi emkhwenyana, kutsi kuhle kutigcina kunekutsembela ejazini lemkhwenyana. Ngibo-ke lobu bufakazi bakhe lobenta kwebafana lokufana naboMkhonunengati wakaSukati naMgewu Nkhosi kutsi bakhulume ngaye Khangezile.
Uyati kube Khangezile uyintfombi lembi, ngabe ngitsi unemanga. Ngabe ngitsi wakhetsa kutsi atsi sewemukele livangeli ngobe anesitunge sekutsi bafana abamkhulumisi. Manje kukhuluma siphashaphasha futsi nakakhuluma uyativela nawe kutsi lentfo uyayiphila. Uyati uyatsandzeka lomntfwana, anjalo,' kusho Mgewu ngesikhatsi sebaphumulile enkonzweni ye-SCM.
Iyadzela indvodza letawutsandza Khangezile. Mine ngichazwa tindzebe takhe temlomo nakamamatseka kanye nemehlo akhe lamhlophe.
SAMBA SIGABA B:
SIGABA C: LUHLELO NELULWIMI
UMBUTO 3
Cedzela letaga letilandzelako. Khetsa imphendvulo kuleti letikubakaki. (ngemopho, lifela, kulabasembili)
Indlela ibutwa ...
Salakutjelwa sibona ...
Phindza ubhale lomusho, esikhundleni seligama lelidvwetjelwe faka ligama lelifana nalo. Khetsa imphendvulo kuleti letikubakaki.
Silima, natsa, khuluma
Sibonelo:
Umbuto: Gogo utsi phani bantfwana kudla.
Imphendvulo: Gogo utsi nika bantfwana kudla.
Umntfwana losiphukuphuku uyakhala.
Tindvuna tihuba emahewu.
Ephalamende bacoca tindzaba.
Shano kutsi lamagama ladvwetjelwe ashoni.
NgeLisontfo sidle litsanga lelimnandzi.
Indzawo lapho kubekwa khona timphahla.
Indzawo lapho kuposwa khona tincwadzi.
Umuntfu lofundzisa bantfwana esikolweni.
Ngumhlengikati.
Liphoyisa.
Nguthishela.
Liposi.
Phindza ubhale lemisho lelandzelako bese ugcwalisa tikhala ngekukhetsa kuloluhlu lolungentasi.
Kubaba njenga ...
njengapelepele.
njengenyama.
njengemanti.
Kunongotela njenga ...
njengapelepele.
njengashukela.
njengemmbila.
Fundza lemisho lelandzelako bese uyasho kutsi 'kuliciniso' nobe 'kungemanga'.
Sidlani ngumuntfu lotsandza kudla.
Fundza lenkhulumo lengentasi bese uphendvula imibuto letawulandzela.
UMBUTO 4
Mine ngiya esikolweni.'' (Jabulani utsi ...)
Sifundza kahle. (Cha ...)
Licembu lidlala ibhola. (Itolo ...)
Kulowo nalowo musho faka luhlavu (i-alfabhethi) lesele:
Umfana ... dlala ibhola
Emantfombatane ... kahambi lamuhla.
Hlanganisa umusho usebentise ligama lelikubakaki:
Sibongile uyayitsandza inyama. Sibongile akayitsengi inyama. (kepha)
Thulani uyamtsandza make wakhe. Uyamesaba make wakhe. (futsi)
Hlela lamagama lalandzelako kute akhe umusho lovakalako wesiSwati:
nemngani, kudlala, Jabulani, wakhe, uyatsandza.
Yakha lemisho lelandzelako:
Umusho losesikhatsini sanyalo.
Umusho lonetento letentiwa ngesikhatsi sinye.
Kulemisho lelandzelako lungisa tento letidvwetjelwe kute tisho lokusetibayeni:
Emantfombatane ayatsandza. (kwentana)
Babe uyayibhala incwadzi. (kwentisisa)
Lungisa sipelingi seligama lelidvwetjelwe:
Endzaweni yemagama ladvwetjelwe faka tabito letifanele:
Sikolo lesiphakeme sicoshe bafana labagangako.
Endzaweni yeligama lelidvwetjelwe bhala sifinyeto salo:
Dokotela Motsa ungiphe emaphilisi labovu.
UMBUTO 5
Lungisa lemisho lelandzelako ngekufaka timphawu tekufundza letifanele:
Fundza lemisho lelandzelako bese ulungisa emaphutsa elulwimi:
Lombuso unatsa manti.
SAMBA SIGABA C:
Kulesigaba kunetincwadzi letimbili, khetsa YINYE uphendvule ngayo.
UMBUTO 6
Lencwadzi inemibuto lemibili. Khetsa MUNYE uphendvule ngawo.
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Uyacala kutophengula ndvodza? Ubovamisa kuhamba nalomunye. Buka nje sewuyabambelela.'' Yatsi kubhema, yatsimula, yatsimula yabuye yachubeka.
Ukhatsatekile ngalentfombi, kepha noko kutawulunga ungesabi.'' Wakhamisa umlomo Ndlati amangaliswa kutsi lenyanga ngabe seyive ngabani kutsi ute ngani. Itse isuka yatamula, yatelula, yatsimula, yahwacabala. Itse itsatsa yatsi:
Uhamba ngendzaba lenkhulu sibili. Ufuna kwakha umuti, kodvwa akulungi. Yintfombi, yakaDladla, cha noko uyayitsandza.''
Imbukisise etinhlavini temehlo ifuna kutsi aphendvule. ''Ubokhuluma phela ndvodza wehlukanise liciniso nemanga ngobe tsine satiwa kakhulu ngemanga.''
Ngibindziswe kumangala babe ngoba konkhe loku lokushoko liciniso. Sengimangaliswe kutsi ngabe utjelwe ngubani ngobe ngibuya khashane kangaka.''
Ukhuluma nje Ndlati iloku imbuke njalo kungatsi kukhona lekufundza ebusweni bakhe. Itse isuka yatsi: ''Asutsi ngibone, ngabe kukhona imbangi lekhona? Cha, imsulwa, pho yini kangaka. Ngabe ngulabaphansi, bafunani?'' Yaphindze yabhema, yatsimula yate yagcuma yema ngetinyawo. Ndlati naye wetfuka kabi.
Cha mfana wami ungalahli litsemba. Sitakwetama lesingahle sikwente noma nje kubonakala kukhona lifu lelisibekele.'' Seyicedzile kuphengula yabita lelinye litfwasa kutsi limente konkhe lokwakubonakele etinhlolini.
Ndlati wentiwa yonkhe imigilingwane langatange ayibone seloku atalwa.
Kulesinye sikhatsi bekafisa kubuyela emuva kepha kungasekho indlela ngoba vele sewungene kulamabhodo. Ekugcineni wanikwa tishuntjana letine labetawutisebentisa ekhaya njengoba atjeliwe.
Ndlati ngabe uvetwe njengemlingisi lonjani? Usho ngani.
Usibona sinjani sento lesatsatfwa nguNdlati ngalentfombi? Sikahle nome sikabi? Nika sizatfu semphendvulo yakho.
Yini lena leyamangalisa Ndlati nakefika kulomuti wenyanga?
Sikusho ngani kutsi Ndlati waphambanisa imitsi layinikwa inyanga?
Asitsi wena bewusihlobo saNdlati. Bewungamsita kanjani kutfola lentfombi? Nika kubili.
Kungumbono nobe liciniso kutsi imitsi yetinyanga iyasebenta. Sekela imphendvulo yakho.
NOBE
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Atfukutsele afe LaMasango. Asukume esihlantsini eme ngetinyawo afune kumudla ngematinyo Monase. ''Utsini lomntfwana! Utsini nje nempela? Usho kutsi utiva kahle kutsi utsini Monase?''
Ngitiva kahle-hle make. Liciniso liciniso kufanele silikhulume noma sekumatima.''
Angitsi nguwe Monase loweta lapha kimi watsi ucela kutsi ngikuyele kuMakobhane ngiyekutsengela lijazi lensimbi ngobe indvodza yakho seyitsetse indlu yekugugela? Watsi ayisalugcobi lendlini kakho? Watsi ayisadli nekudla kwakho? Watsi nome ngabe itfuke yeta lekakho kudla loyiphakele kona ifane ikutsi chokoloti ikuyekele nome ngabe kumnandzi kanjani.''
Ngakusho loko make kodvwa ...''
Kodvwani? Wawutsi angente njani nawungicela kutsi ngikukhungise inja yakho leyase ikubalekela?''
Ngabe phela nawe make wenta njengebudzala bakho wangeluleka ngeseluleko lesifanele.''
Ngusiphi lesinye seluleko bengingakweluleka ngaso ngobe wase ungeva etindlebeni, tindlebe setivalwe ngumtfwebeba wesikhwele? Angitsi watsi lokukwenyanyisa dvu kwekutsi Salelwako utsetse salukati lesinguHlaleleni lesagugela ekhaya kantsi satala nembili futsi site nemntfwana waSalelwako? Watsi bekufanele umkhwenyane acele lilungelo kuwe ngobe wena unelishumi leminyaka wendze kuye futsi sewumtalele ugcwalise indlu? Yini ngangingayenta nawungicela kutsi ngikufunele ligobondzela?''
LaMasango uhlobana njani naMonase? Chaza.
Usibona sinjani seluleko saLaMasango lasinika Monase? Sikahle nome sibi? Nika sizatfu semphendvulo yakho.
Bantfu bafundzani ngaloku lokwenteka kulendzatjana?
UMBUTO 7
TINGANEKWANE
Lencwadzi inemibuto lemibili. Khetsa MUNYE uphendvule ngawo.
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Labantfu bebakhe lena phasi nelive laKaNgwane, bakhe eceleni kwetintsaba lapho bahlala khona. Labantfu bebafuyile, batinjinga, banetinkhomo, timbuti, timvu, timbongolo, emahhashi kanye nalokunye nje lokufuywako. Noma bebahlala bajabulile, bebahlushwa yintfo yinye vo emphilweni yabo, bebete umntfwana. Loko kwabaphatsa kabi kakhulu. Baya etinyangeni letinyenti kepha bangaphumeleli kutfola umntfwana.
Kutsite sebahleti iminyaka leminyenti, sebangasetsembi kutsi bangahle batfole umntfwana, Mzondwase wakhulelwa. Wajabula kabi lobabe, vele balungiselela umntfwana lebatakumphiwa ngemadloti. Sefika sikhatsi sekukhululeka kwaMzondwase, watfola emaphahla. Loko kwabaphatsa kabuhlungu kabi lapha ekhaya, ngobe phela lisiko lakuleyo ndzawo belingavumi kutsi kubekhona bantfwana labangemaphahla, kutsiwa emadloti esive akafunani nebantfu labatalwa bababili. Nakwentekile kwabakhona lotfole emaphahla, bobabili labo bantfwababo batawubulawa. Babona kuncono kutsi bangakhulumi ngalendzaba, bamane batibindzele, ibe ngeyabo bodvwana.
Bekutsi njalo nakufika labanye bafati kutewubona umntfwana, bakhonjiswe munye nje kuphela, afihlwe loyi lomunye. Labantfwana babo bekungumfana nentfombatana, emabito abo kunguDumezweni naNdumisa. Kwahamba kwahamba kwefika sikhatsi lesaba sibi ngobe bese batawubonakala ebantfwini. Babona kutsi kuncono bamane besuke kuleyo ndzawo bebahlala kuyo.
Besinjani simonchanti kulenganekwane? Chaza kabanti.
Besiyini sizatfu sekutsi boMzondwase naMzondi bavete munye umntfwana nakufika labanye bafati batobavusela?
Uyavumelana yini nalabo labatsi labantfu lekukhulunywa ngabo ngenhla bebanjingile? Nika sizatfu semphendvulo yakho.
Ngabe imizamo yabo yaphumelela yini?
Ngekwakho kubona, beyiyini insweleko kulenganekwane?
Usibona sinjani sento salabantfu sekulahla bantfwana babo eweni? Sikahle nome sibi? Sekala imphendvulo yakho.
Lidloti
Emaphahla
Inyanga
Bantfwana labatalwa kanyekanye.
Ngumuntfu lowelapha ngendlela yesintfu.
Ngumuntfu loshonile lohlonishwako ekhaya.
Ngumuntfu losewahamba ekhaya lesingati kutsi wayaphi.
NOBE
Lizimu Nenyanga Yesive
Fundza letheksthi lelandzelako bese uphendvula imibuto letawulandzela.
Kwabitwa bonkhe bantfu futsi batekwatiswa kutsi emadloti abatfumelele inyanga lenkhulu yaseMphumalanga, nekutsi kumele abongwe kakhulu nemsebenti wekulwa nalelizimu usengakacali. Vele ngakusasa kwagcwala mfi emtini wenkhosi, kwahlatjwa, kwanatfwa, kwaba ngumcimbi lomkhulu, kwakhulunywa nalabaphasi, kwabongwa umusa wabo wekubatfumelela ngekusheshisa umuntfu lotakubasita.
Umsindvo wenjabulo wawuvakala ekudzeni, ngangekutsi lizimu lawuva lisehlatsini, laya khona emtini wenkhosi. Lelolanga phela bebangakalilindzeli, kucatjangwa kutsi nakungumsebenti walabaphasi angeke lite kutekubahlupha.
Batsite bangaketeleli, labe selitselekile, kwasuka bushudvushudvu sebabalekela etindlini. Ngalelo langa lalwa kakhulu kabi lizimu, lidzilita netindlu njengobe bantfu bese balati kahle kutsi lenta njani nalifuna kubamba bantfu. Lagwabula indlu yenkhosi, bantfwana nebafati benkhosi baphuma njengemagundvwane akhandzaniswe esidlekeni sawo. Lokwebantfwana kwaphuma kwamane nje kwatsi mpuluntju, ngaphasi kwalo lelizimu, lasale selibambe umfati wenkhosi lomncane, inkhosi yona seyisekudzeni nenyanga yayo leyabona kahle kutsi lelizimu linemandla langakanani. Phela lenyanga beyibuya endzaweni lete emazimu. Indvuna lencane nayo yaphelela etandleni telizimu, kwababuhlungu kabi kukhala kwemfati wenkhosi kanye nendvuna lencane, nakuya bayawushobela ehlatsini solo bakhala sililo lesimatima, kwatiwa kahle kamhlophe kutsi angeke baphindze babonwe basaphila.
Bantfu bebatewukwentani emtini wenkhosi mhla kufika lizimu?
Lentani lizimu nalifika emtini wenkhosi? Nika kutsatfu.
Yini lizimu? Chaza.
Utsini umbono wakho ngemazimu? Chaza.
Nguliphi likhambi leleta nenyanga kusita sive? Chaza.
Ngutiphi tintfo letintsatfu letatfolakala emhumeni welizimu.
Yini leyaba simanga mhlazana bantfu bashisa lizimu? Chaza.
SAMBA SIGABA D:
SAMBA:
